Systemisch werken met opstellingen

Wat is systemisch werk precies?

Systemisch werk is een benadering die ervan uitgaat dat ieder mens deel uitmaakt van meerdere sociale systemen – zoals het gezin, de familie van herkomst, de organisatie waarin je werkt of de maatschappij waarin je leeft. Binnen deze systemen bestaan onzichtbare dynamieken en patronen die ons gedrag, onze keuzes en zelfs onze gezondheid kunnen beïnvloeden.

Een cliënt verwoordde het als volgt:

“Ik bleef steeds maar pleasen, tot ik door een opstelling ineens zag dat ik eigenlijk de plek van mijn moeder had overgenomen. Dat inzicht veranderde alles.”

Waar komt systemisch werk vandaan?

De grondlegger van het systemisch werk met opstellingen is Bert Hellinger (1925–2019), een Duitse priester en psychotherapeut. Hij ontwikkelde in de jaren ’80 het fenomeen familieopstellingen, waarbij cliënten representanten kiezen om familieleden of abstracte elementen (zoals ‘schuld’ of ‘het geheim’) in een ruimte op te stellen.

Hellinger putte uit verschillende bronnen:

• De contextuele therapie van Boszormenyi-Nagy
• De fenomenologie (intentie-loos waarnemen zonder oordeel)
• Gestalttherapie en psychodrama
• De Zulu-cultuur, waarin de relatie met voorouders een belangrijke rol speelt

Hoewel zijn werk controversieel was vanwege zijn autoritaire stijl en rigide uitspraken, vormde het de basis voor een breed toegepaste methode die sindsdien is doorontwikkeld in talloze richtingen.

Systemisch werken met tafelopstellingen: laagdrempelig en krachtig

Een moderne, individueel toepasbare variant van opstellingen is de tafelopstelling. Een Tafelopstellingen is een laagdrempelige vorm van systemisch werk waarbij coaches of cliënten met voorwerpen de dynamiek van een systeem in kaart brengen. In plaats van representanten (echt mensen) worden objecten gebruikt (bijvoorbeeld houten poppetjes, stenen of speelgoed) om personen, verhoudingen of andere systeemelementen symbolisch weer te geven. Tijdens een opstelling plaatst de deelnemer intuïtief voorwerpen op een tafel; Hierbij wordt het systeem weergegeven met behulp van voorwerpen (zoals houten poppetjes of stenen) op tafel. De cliënt zet zijn innerlijke beeld neer, en de begeleider bevraagt, vertraagt en ondersteunt.

Een coach uit onze opleiding vertelt:

“Mijn cliënt zat vast in haar werkrelatie met haar leidinggevende. Toen we de poppetjes op tafel zetten, realiseerde ze zich ineens dat hij precies op de plek van haar vader stond – dominant, onveilig. Dat gaf direct lucht.”

Wanneer is systemisch werken effectief?

Uit kwalitatief onderzoek blijkt dat opstellingen cliënten kunnen helpen om:

• Zingeving en richting te hervinden
• Familiepatronen te herkennen en los te laten
• Rouw, trauma of loyaliteitsconflicten te verwerken

Volgens Weber en Schneider (2007) ervaren veel cliënten meer helderheid, rust en verbondenheid na een opstelling. Toch blijft de wetenschappelijke evidentie voor lange termijn verandering beperkt. Daarom hanteren wij bij de Nederlandse Academie voor Psychotherapie altijd een ethisch en zorgvuldig kader.

Contra-indicaties: wanneer zet je systemisch werk liever niet in?

Opstellingen zijn intens. Daarom zetten raden we aan ze niet in te zetten bij:

• Acute psychoses of zware persoonlijkheidsproblematiek
• Ernstig onverwerkt trauma zonder eerstegraads begeleiding
• Verwachtingen van een ‘quick fix’ of magisch denken

Wij trainen onze coaches om hierin professionele afwegingen te maken, in lijn met de CBC-visie: de cliënt als zelfverantwoordelijk en begeleidbaar systeem.

Past opstellingenwerk binnen moderne coaching?

Veel coaches vragen zich af of systemisch werk niet te abstract of ‘zweverig’ is. In onze opleiding integreren we de methodiek juist zeer praktisch, met duidelijke kaders. Binnen ons model van Client-Based Change (CBC) is een opstelling nooit het doel, maar een beïnvloedingsprocedure die veranderbereidheid en inzicht kan vergroten. De cliënt blijft de actieve veranderaar.

De opstelling is een middel om:

• Onbewuste beelden zichtbaar te maken
• Innerlijke beweging mogelijk te maken
• Keuzeruimte te creëren

Een deelnemer aan onze training vatte het mooi samen:

“Ik dacht dat ik iets buiten mezelf zou vinden. Maar wat ik vond, was dat ík degene was die het patroon kon doorbreken.”

Systemisch werk binnen ons Client-Based Change model

In de derde generatie integratieve psychotherapie wordt systemisch werken gezien als één van de vele interventies die het veranderpotentieel van cliënten kunnen aanspreken. Dit past in de CBC-benadering waarin:

• Verandering niet lineair is
• De cliënt centraal staat als actieve actor
• Methodes dienstbaar zijn aan het proces, niet bepalend

In tegenstelling tot sommige stromingen die alleen met opstellingen werken, leren wij onze studenten om meerdere modellen te combineren, steeds afgestemd op de unieke situatie van de cliënt.